و " دق " 5 و " گدازش " 6 تولد كند . تدبير ادرار عرق : ( 1 / 101 ) ببايد دانستن كه عرق فضله هضم سوم است و طريق دفع آن گذرهاي باريك است و ناپيدا كه آن را مسام گويند . بعضي از آن فضله بخارست ، كه از همه تن به تحليل دفع شود و آن را نتوان ديد و بعضي شوخ 7 و وسخ است كه بر پوست بماند اندر گرمابه پاك كنند . و بعضي عرق است كه همه به طريق مسام بيرون آيد . و اندر تدبير حفظ صحت و اندر علاج بعضي بيماريها بير عرق آوردن بايد كرد ، و بدين سبب است كه هرگاه كه بيمار عرق كند ، راحت يابد . و هواي گرم 8 چون هواي گرمابه ، و رياضت و رفتن اندر هواي تابستان ، عرق آرد از بهر آنكه رياضت اندرون تن را گرم كند و فضله بگدازد . و هواي گرم ، آن فضله بيرون كشد و داروهاي لطيف كننده ، تن را گرم كند و عرق گند آرد ، ليك اندر تدبير حفظ صحت عرق آوردن به داروها زيان دارد ، و حركت رياضت كفايت بود از بهر آنكه ايمن نشايد بود ، كه داروها تب و عرق بسيار آرد و تن را خشك و لاغر كند ، و پوست را درشت كند و رطوبت‌هاى اصلي بگدازد و تحليل كند و " دق " و " ذبول " ( لاغري ، پژمردگي Thinnes ) تولد كند . تدبير مخاط : ببايد دانست كه مخاط را رطوبت غليظ گويند كه از " سر " به راه بيني فرود آيد ، و از آمدن آن ، دماغ پاك شود و بيمارىهاى دماغي كه از خلط غليظ خيزد ، زايل كند ، چون " صرع " و " سكته " و مانند آن . و از بهر حفظ صحت ، مرطوب را و كساني را كه اندر دماغ ايشان رطوبت‌ها شود ، تدبير فرود آوردن آن ببايد كرد . و تدبير آن غرغره ( Gargarism ) است و عطسه و سر به بخار و سركه و شراب كه بر سنگ‌هاى گرم بپزند و مانند آن داشتن ، و بخار 9 پودنه تلخ كوهي و بابونه سودمندست . و خربق 10 سفيد و فلفل و عرطنيثا 11 بسايند نرم و ببويند ، عطسه آرد و مخاط بسيار فرود آرد . و اين تدبير ، پس از استفراغ به داروي مسهل يا به داروي قي بايد كرد كه دماغ را و تن را لختي پاك كرده باشد تا باقي بدين طريق دفع شود . تدبير لعاب : ( 1 / 102 ) ببايد دانست كه لعاب ، آبى غليظست كه از كام و بن زبان فرايد 12 و به وقت حاجت آمدن آن دماغ را و چشم و گوش و حلق و فم و معده 13 را سود دارد . از بهر حفظ صحت گاه گاه تدبير لعاب رفتن بايد كرد ، خاصه اندر زمستان و خاصه مرطوب را از بهر آنكه اندر زمستان رطوبت‌ها بيشتر گرد آيد . و تدبير آن به عاقرقرحا 14 و ميويزج 15 و مانند آن كه لختي بخايند و غرغره كردن به سركه 16 و آبكامه 17 و با سعتر و خردل و اندر گرمابه غرغره بايد كرد يا اندر خانه گرم . تدبير استفراغ به شياف : ببايد دانست كه فعل شياف اندر استفراغ ضعيف است و